Algemeen

In Weet Magazine: Gorillagesprekken

op

Mensen praten, dieren niet. Toen wetenschappers in de vorige eeuw experimenten begonnen uit te voeren om mensapen taal te leren, kwam dat idee echter op losse schroeven te staan. Foto’s en filmpjes van gebarende apen gingen de wereld over. Hebben die dieren echt mensentaal geleerd? Of apen ze maar wat na?

Het begon allemaal in 1931. Twee wetenschappers besloten om een ruim zeven maanden oude chimpansee een normale menselijke opvoeding te geven, samen met hun tien maanden oude zoontje. Hun doel was om te zien hoe ‘menselijk’ een chimpansee onder zulke omstandigheden kon worden, en of het mogelijk was om een chimpansee fysiek te leren praten. Toen ze na negen maanden het experiment stopzetten omdat hun zoontje de geluiden van de chimpansee begon te imiteren, had het dier nog geen enkel woord leren spreken.
In de jaren 50 werd een vergelijkbaar experiment uitgevoerd met een andere chimpansee, genaamd Viki. Na zes jaar kon het dier slechts vier woorden spreken: ‘mama’, ‘papa’, ‘up’ en ‘cup’. En zelfs die woorden waren slecht verstaanbaar. Toen kon men moeilijk iets anders concluderen dan dat de experimenten om chimpansees te leren spreken waren mislukt.
Achteraf gezien had men dat kunnen verwachten. Het spraakkanaal van chimpansees is, anders dan bij mensen, helemaal niet geschikt om te praten! Doordat hun tong en lippen de fijne motoriek missen die mensen hebben, kunnen ze slechts een beperkt scala aan klanken produceren. En al helemaal geen welgevormde woorden.

Gebaren­experimenten
Na het falen van de spraakexperimenten wendden wetenschappers zich tot het experimenteren met gebarentaal. Dat had meer succes. In de jaren 60 bereikte het echtpaar Allen en Beatrix Gardner verbazingwekkende resultaten met de door hen opgevoede chimpansee Washoe. Ze trainden de aap intensief in de Amerikaanse Gebarentaal, de taal die dove en slechthorende Amerikanen gebruiken. Na vijf jaar kon de chimpansee zo’n 200 gebaren herkennen en gebruiken. Het dier kon voorwerpen benoemen, vragen beantwoorden en combinaties van gebaren maken. Zo produceerde het dier combinaties als ‘open key’ (bij een gesloten deur) en ‘Washoe sorry’. In dit filmpje zie je Washoe in actie.
Een andere chimpansee waarmee een vergelijkbaar experiment is uitgevoerd, was Nim Chimpsky, vernoemd naar de beroemde Amerikaanse taalkundige Noam Chomsky. Net als Washoe kon het dier na stevige training een flink aantal gebaren maken, ongeveer 125, en ook woordcombinaties.

Kanzi, de bonobo
De resultaten van de gebarenexperimenten waren opzienbarend. Niemand had gedacht dat chimpansees tot zulke knappe dingen in staat waren. Er was echter een diersoort die misschien nog meer zou kunnen bereiken dan chimpansees, namelijk de bonobo. Bonobo’s zijn niet alleen iets slimmer dan chimpansees, ze hebben ook een rijker natuurlijk communicatiesysteem. Ze gebruiken in het wild allerlei gezichtsuitdrukkingen, houdingen en gebaren om te communiceren met hun soortgenoten. De bonobo leek daarom de kandidaat bij uitstek om de taalexperimenten mee te vervolgen.

De beroemdste bonobo in dit verband is Kanzi. Kanzi woonde als jong mannetje de taalexperimenten bij die wetenschappers met zijn pleegmoeder Matata uitvoerden. Men probeerde Matata te leren communiceren met behulp van een toetsenbord met symbolen voor woorden (lexigrammen). Matata maakte weinig vorderingen, maar wonderbaarlijk genoeg pikte haar zoontje Kanzi het gebruik van de symbolen op zonder dat hij daarop getraind werd. Daarom verschoof de aandacht van de wetenschappers al snel van Matata naar Kanzi. Na 30 maanden training kende Kanzi zeven symbolen. Toen het dier zes jaar was, kende het 200 symbolen. In totaal heeft Kanzi zo’n 350 symbolen actief leren gebruiken, en begreep het dier vele honderden gesproken (Engelse) woorden. Kanzi bleek bovendien het verschil in woordvolgorde in een flink aantal zinnen te begrijpen. Zo reageerde hij anders op ‘doe de hoed op de bal’ dan op ‘doe de bal op de hoed’. Hij deed veel spontane uitingen met het toetsenbord en combineerde symbolen met grote regelmaat. Van alle apen die men taal probeerde te leren, zou je kunnen zeggen dat het experiment met Kanzi het meest succesvol was. Op dit filmpje zie je Kanzi in actie met het toetsenbord.

Meer weten over het communicatiesysteem van apen? Je leest het in het volgende nummer van Weet Magazine dat op donderdag 29 november verschijnt.