Weet Magazine

In Weet Magazine: Hoe ontstaat kanker?

op

„Elk celtype heeft een tijdslimiet. Iedere acht jaar wordt je hele bottenstelsel vervangen. De cellen van je darmwand bestaan zelfs maar vier dagen.” Aan het woord is de Britse bioloog en kankeronderzoeker Philip Bell. Hij heeft een studie gemaakt van een fenomeen dat ‘geprogrammeerde celdood’ (apoptose) heet. Daarbij geeft hij antwoord op de vraag hoe het doodgaan van cellen bij een goede schepping past.

Necrose en apoptose

Philip heeft negen jaar lang studie gedaan naar kanker. „Ik heb verschillende aspecten onderzocht, maar de gemeenschappelijke factor was: bestuderen hoe kankercellen op medicijnen reageerden.”

Er zijn twee manieren waarop een cel kan afsterven: necrose en apoptose. „Je spreekt van necrose als een cel sterft door invloeden van buitenaf, zoals letsel, straling of vergif. De cel zwelt dan op en barst open. Het lichaam moet zich daarna herstellen. De andere variant is apoptose. Dat staat ook wel bekend als geprogrammeerde celdood. Zelf spreek ik liever niet van ‘celdood’, maar van het ‘verwijderen van cellen’.”

Apoptose is, zoals gezegd, een voorgeprogrammeerd proces. Dit houdt in dat er ‘automatisch’ verschillende processen in werking treden zodra er in de cel op de ‘zelfvernietigingsknop’ wordt gedrukt. Dit gaat als volgt in zijn werk: „Instructies op het DNA zorgen ervoor dat de cel nieuwe macromoleculen (grote moleculen, zoals eiwitten, -red.) gaat aanmaken. Als in een ingewikkelde, gechoreografeerde dans komen veel moleculaire machines daarbij samen. Dit proces zorgt ervoor dat het DNA wordt opgeknipt. De cellen krimpen ineen en worden opgebroken in kleinere delen (zie pagina 24). Die deeltjes worden ‘opgegeten’ door gespecialiseerde cellen van het immuunsysteem. Dat heet fagocytose, een recyclingproces waardoor alles van de dode cel opnieuw wordt gebruikt.”

Volgens Philip is dit een gezond mechanisme. Als dit niet goed werkt – wanneer cellen na een bepaalde tijd niet worden verwijderd – kan dat resulteren in de ontwikkeling van tumoren. „Kanker is in feite niets anders dan het falen van apoptose,” licht Philip toe. „De cellen zouden moeten worden opgeruimd, maar dat gebeurt dan niet. Ze gaan zich als ‘anarchisten’ gedragen: ze verstoren de harmonie door voedingsstoffen, die eigenlijk voor andere cellen zijn bedoeld, op te slokken en ruimte in te nemen. Daarmee brengen ze schade toe aan bijvoorbeeld organen of het lymfestelsel.”

Gezonde groei

Ook in de vroegste ontwikkeling van het lichaam speelt geprogrammeerde celdood een belangrijke rol, bijvoorbeeld bij de vorming van de vingers. „Je hand begint als een zogenaamde ‘ledemaatknop’,” zegt Philip. Dat wil zeggen dat de hand er eerst nog uitziet als een dichte plaat. „Het weefsel dat tussen de vingers zit, wordt door apoptose verwijderd. Je kunt dat proces vergelijken met het plaatsen van een steiger die nodig is om een huis te bouwen. Later wordt die steiger weer weggehaald. Apoptose is dus een goedaardig proces dat nodig is voor je lichamelijke ontwikkeling.” Philip vergelijkt de vorming van de vingers met de manier waarop een beeldhouwer te werk gaat: er wordt materiaal weggehaald, net zolang tot het ‘eindproduct’ overblijft. Dat moet heel nauwkeurig gebeuren. „Te veel apoptose is niet goed, maar te weinig ook niet. Soms gebeurt het dat er door een mutatie te weinig apoptose optreedt. Dan wordt een baby geboren met vergroeide vingers of tenen. Alleen wanneer apoptose plaatsvindt zoals het door – naar ik geloof – de Schepper is geprogrammeerd, ben je helemaal gezond.”

Maar stel nu eens dat geprogrammeerde celdood niet bestond. Hoe zou je er dan uitzien? Philip: „Celdeling en celdood zijn twee zijden van dezelfde medaille. Als er alleen maar celdeling was, zouden we allemaal grote celballen zijn.”

Goede schepping

Geprogrammeerde celdood is een onmisbaar onderdeel van de goede schepping. Maar hoe zit het dan met de zondeval? Vóór dat moment was er immers nog geen dood? Lees het antwoord van Philip in het aprilnummer van Weet Magazine dat op donderdag 5 april verschijnt.